Islaamka Soomaaliya: Sida iyo Goorta uu Yimid

 

Hordhac

Islaamku wuxuu ahaa tiir-dhexaad qaabeeyay aqoonsiga, qiyamka, iyo hay’adaha bulshada Soomaaliyeed in ka badan afar iyo toban qarni. Soomaaliya waxay ka mid tahay meelihii ugu horreeyay ee Afrika ku yaal ee Islaamku gaaro, iyadoo imaanshihiisu ku beegan yahay xilligii Nebi Muxammad (NNKH). Si ka duwan gobollo badan oo Islaamku ku fiday dagaal, imaanshihiisa Soomaaliya wuxuu ahaa mid nabadeed, kuna yimid ganacsi, hijro, iyo is-qaddarin bulsho. Magaalooyinka xeebaha Soomaaliyeed waxay noqdeen albaabbo uu Islaamku ka soo galay Geeska Afrika, halkaas oo cilmiga, dhaqanka, iyo akhlaaqdu ku faaftay. Islaamku ma noqon kaliya diin la qaato, balse wuxuu noqday saldhigga sharciga, maamul-dowladeedka, waxbarashada, iyo nolosha bulshada. Fahamka sida iyo goorta Islaamku u yimid Soomaaliya wuxuu iftiiminayaa sii-jiridda taariikhiga ah, qoto-dheeraanta ruuxiga ah, iyo xiriirka joogtada ah ee Soomaaliya la leedahay dunida Islaamka.

1. Imaanshihii Hore ee Islaamka ee Soomaaliya

1.1 Islaamka Xilligii Nebiga (NNKH)

Islaamku wuxuu gaaray xeebaha Soomaaliya horraantii qarnigii 7aad, taasoo ka dhigaysa Soomaaliya mid ka mid ah meelaha ugu horreeya ee ka baxsan Jasiiradda Carabta ee la kulma diinta Islaamka. Sida ku xusan riwaayado Islaami ah, qaar ka mid ah saxaabadii Nebiga ayaa u hijrooday dhulka Xabashida (Itoobiya maanta iyo hareeraheeda) si ay uga baxsadaan dulmigii Maka. In kasta oo hijradu si gaar ah ula xiriirto Itoobiya, haddana xeebaha Soomaaliyeed ee Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed waxay ka tirsanaayeen isla gobolka isku xiran.

Ganacsatada Carabta waxay xiriir ganacsi la lahaayeen Soomaalida xitaa ka hor Islaamka. Markii ganacsatadani qaateen Islaamka, waxay si dabiici ah ula wadaageen diintaas bulshooyinka ay la macaamilayeen.

1.2 Doorka Ganacsiga iyo Hijrada

Ganacsigu wuxuu ahaa waddada ugu muhiimsan ee Islaamku ku fiday Soomaaliya. Dekedaha sida Saylac, Berbera, iyo Muqdisho ayaa martigelin jiray ganacsato ka kala iman jiray Carabta, Faaris, iyo dunida Badweynta Hindiya.

Ganacsatadu ma iman sidii xoog ku qabsaday dhul, balse waxay ahaayeen marti iyo saaxiib ganacsi. Is-dhexgalka maalinlaha ah, guurka, iyo danaha dhaqaale ee wadaagga ah ayaa horseeday in Islaamku si tartiib ah ugu dhex milmo bulshada Soomaaliyeed.

2. Faafitaanka iyo Xoojinta Islaamka Gudaha Soomaaliya

2.1 Magaalooyinka Xeebaha oo Noqday Xarumo Cilmiga Islaamka

Qarnigii 9aad iyo 10aad, Islaamku wuxuu si buuxda uga hanaqaaday magaalooyinka xeebaha Soomaaliya. Masaajiddo waa la dhisay, waxaana bilaabmay dugsiyo lagu barto Qur’aanka, fiqiga, iyo afka Carabiga. Muqdisho, Saylac, iyo Baraawe waxay noqdeen xarumo ganacsi iyo aqoon Islaami ah.

Magaalooyinkani waxay ku xirmeen shabakado aqooneed oo dunida Islaamka ah, taasoo u suurtagelisay culimada Soomaaliyeed inay wax ku bartaan Makka, Madiina, Qaahira, iyo Baqdaad.

2.2 Islaamka iyo Maamulka Soomaaliyeed

Markii Islaamku ku fiday dhulka gudaha, wuxuu noqday saldhigga maamul iyo sharci. Saldanadihii iyo magaalo-dawladihii Soomaaliyeed waxay qaateen Shareecada Islaamka si ay u nidaamiyaan ganacsiga, canshuurta, guurka, iyo xalinta khilaafaadka.

Islaamku wuxuu sidoo kale kaalin weyn ka qaatay mideynta beelaha kala duwan, isaga oo bixiyay qaab anshaxeed iyo bulsho oo ka sarreeya kala duwanaanshaha qabiilka.

2.3 Isku-dhafka Islaamka iyo Dhaqanka Soomaaliyeed

Islaamku ma tirtirin dhaqanka Soomaaliyeed ee hore, balse wuxuu la midoobay si dabiici ah. Suugaanta, caadooyinka, iyo hab-dhaqanka bulshada ayaa qaatay qiyamka Islaamka iyagoo ilaalinaya astaamahooda gaarka ah.

Tani waxay suurtagelisay in Islaamku noqdo mid qoto dheer uga dhex hanaqaada bulshada, isla markaana sii jira qarniyo badan.

3. Saameynta Joogtada ah ee Islaamka ku Leeyahay Bulshada Soomaaliyeed

3.1 Waxbarasho, Culimo, iyo Nolol Maskaxeed

Islaamku wuxuu beddelay nidaamka waxbarasho ee Soomaaliya. Dugsiyada Qur’aanka ayaa noqday kuwo baahsan, taasoo kor u qaadday aqoonta iyo akhriska. Xarumo cilmiyaysan ayaa soo saaray culimo door muhiim ah ka qaatay diinta, sharciga, iyo suugaanta.

Culimadaasi waxay noqdeen hoggaamiyeyaal bulsho, diblomaasiyiin, iyo la-taliyeyaal dowladeed.

3.2 Islaamka, Midnimo, iyo Iska-caabin

Islaamku wuxuu noqday il midnimo iyo adkaysi. Taariikhda oo dhan, Soomaalidu waxay ka faa’iideysteen qiyamka Islaamka si ay uga hortagaan dulmi iyo faragelin shisheeye. Diintu waxay bixisay sharciyad akhlaaqeed iyo aqoonsi wadajir ah.

Tani waxay xoojisay kaalinta Islaamka ee ah tiir mideeya bulshada.

3.3 Joogtaynta Casriga ah iyo Xiriirka Caalamiga

Maanta, Islaamku weli waa xudunta nolosha Soomaaliyeed. Wuxuu saameeyaa dhaqanka, qoyska, sharciga, iyo qiyamka guud. Jaaliyadaha Soomaaliyeed ee dunida ku nool waxay sii wadaan xiriirka diimeed ee ay la leeyihiin dalkooda hooyo iyo ummadda Islaamka.

Qiime Dheeraad ah: Sababta Ay Muhiim u Tahay Fahamka Imaanshaha Islaamka

Fahamka sida Islaamku u yimid Soomaaliya wuxuu burinayaa fikradaha qaldan ee sheegaya in Islaamku ahaa diin dibadda laga keenay ama xoog lagu faafiyay. Dhab ahaantii, Islaamku wuxuu ahaa qayb dabiici ah oo aqoonsiga Soomaaliyeed ah muddo ka badan 14 qarni.

Taariikhdani waxay xoojinaysaa midnimada qaran iyo sii-jiridda ruuxiga ah, waxayna muujinaysaa kaalinta Afrika ee hore uga jirtay dunida Islaamka.

Gunaanad

Imaanshihii Islaamka ee Soomaaliya wuxuu ahaa geeddi-socod nabadeed oo beddelay nolosha ruuxiga ah, bulsho, iyo siyaasadeed ee dalka. Islaamku wuxuu ku yimid ganacsi iyo hijro qarnigii 7aad, wuxuuna si dhakhso leh uga dhex hanaqaaday bulshada Soomaaliyeed sababo la xiriira anshaxiisa iyo la-qabsigiisa dhaqanka maxalliga ah.

Dhismaha masaajidda, dugsiyada, iyo dowladihii Islaamiga ahaa ayaa xoojiyay xiriirka Soomaaliya la leedahay dunida Islaamka. Islaamku wuxuu sidoo kale noqday astaan mideysa bulshada, kana caawisa ka hortagga caqabado iyo cadaadis dibadeed.

Maanta, Islaamku weli waa laf-dhabarta aqoonsiga Soomaaliyeed, isaga oo isku xira waayihii hore iyo kuwa hadda. Fahamka sida iyo goorta Islaamku u yimid Soomaaliya wuxuu naga caawinayaa inaan si qoto dheer u fahamno adkaysiga, hodantinimada dhaqanka, iyo kaalinta taariikheed ee Soomaaliya ku leedahay Afrika iyo dunida Islaamka.